سیاسەتى ئاو وگەشەپێدانى لە هەرێمى کوردستان
Search

سیاسەتى ئاو وگەشەپێدانى لە هەرێمى کوردستان


2017-02-26 (الاحد) [ کلیة القانون و السیاسة ]

ئەمڕۆ شەممە کاتژمێر چوارى پاش .نيوەڕۆ بەروارى 25-2-2017 بەشى زاستە ڕامیارییەکانى کۆلیجى یاساو ڕامیارى زانکۆى گەشەپێدانى مرۆیى بە هاوكارى ئەنیستيوتى نارین بۆتویژینەوەو بڵاوکردنەوە پانێڵکى سازکرد بە ناونیشانى (سیاسەتى ئاو وگەشەپێدانى لە هەرێمى کوردستان) بۆخوێندکارانى بەشى زانستە ڕامیارییەکانى کۆلیجى یاساو ڕامیارى لە هۆڵى هونەر سورچى \ کەمپى بنارى کۆیژە بۆ هەردوو بەرێزان:
1. د. دیارى على محمد امین --- سەرچاوەکانى ئاوى هەرێمى کوردستان
2. د. هەڵەت رشید --- دەرامەتى ئاو وگەشەپێدانى لە هەرێمى کوردستان
سەرچاوەکانى ئاوى هەرێمى کوردستان
ئاو یەکێکە لەو دەرامەتە سروشتیانەی کە بە بەردەوامی لە سروشتدا لە تازە بوونەوەدا لە بەر ئەوە بە دەرامەتێکی نوێ بوونەوە دادەنرێت،ئاو ئەو دەرامەتەیە بە بێ بوونی ئەو ژیان نابێت وە لە ڕابردوشدا نە دەبوو،ئەمڕۆ لە دنیادا لە ئەنجامی دابەشنەبونی دەرامەتە ئاویەکان بە یەکسانی لە نێوان وڵاتاندا ھەندێک دەوڵەت خاوەنی ئاوێکی زۆرن و ھەندێکیش بە دەست بێ ئاویەوە دەناڵێنن،ئەمڕۆ ئاو ڕۆڵێکی گرنگ دەبینێت لە پێش کەوتنی ئابوری و کۆمەڵایەتی و کۆمەڵگاو مایەی دابین کردنی خۆراکە بە پلەی یەکەم لە ھەندێ وڵاتدا سەرچاوەیەکی گرنگی دروستکردنی ووزەیە, ئاو وەک وتوخمێکی سروشتی گرنگ مایەیی بەردەوام بونی ژیانەلەسەرزەوی , جگەلەوەش قورساییەکی گەورەی ھەیە لەگۆڕەپانی سیاسی و ئابووری زۆربەی وڵاتانی جیھان لەم چەندساڵەی داھاتوودا بەجۆرێ گرنگی بەسامانی ئاودراوە کەلەھیچ سەردەمێکدا ئەوەندەبایەخی پێنەدراوە بەتایبەت لەخۆرھەڵاتی ناوەڕاست ئەوەش لەلایەک بەھۆی زۆربونی ژمارەی دانیشتوانەوە لەلایەکی ترەوە بەھۆی گەرم بونی زەوی وکەمی دابارینەوە , جگەلەوەش زۆربەی وڵاتانی خۆرھەڵاتی ناوەڕست کشتوکاڵین پێویستیان بەڕێژەیەکی زۆر ئاوھەیە
واچاوەڕوان دەکرێت لەداھاتودا ئاو وەک ھێزێکی نەتەوەی خۆی بنوێنێ لەناوچەجیاوازەکانی جیھاندا لەبەرئەوەی سامانی ئاویش بەھەمان شێوە وەک ونەوت بەیەکسانی دابەش نەبووە (٣/٢) ئاویسەرزەوی لە (٢٣)وڵاتداھەیە بەڵام ئەوەی کێشەکەی زیاتر ئاڵۆزکردووە ئەوەیە کەئاو وەکو نەوت جێگرەوەی نیە .
بەپێی ڕاِپۆرتی نەتەوەیەگرتووەکان لە(٢٥)ساڵی داھاتوودا ژمارەی دانیشتوانی گۆی زەوی دەگاتە (٨,٥) ملیار کەس وەنزیکەی (٢,٥) ملیار کەس دوچاری کەم ئاوی دەبن لەسەرزەوی . ھەروەھا بەرزبونەوەی پلەی گەرما ساڵ لەدوای سالڕ کاریگەری خراپی دەبێت و زانایان وپسپۆڕانی کەش ناسی پێش بینی ئەوەیان کردووە ئەگەر پلەی گەرمی (٤ -٥)پلەی سەدی بەرزبێتەوە ئەوا بەڕێژەی ٢٠% ڕووەک وگیاندار لەناوئەچن ئەمەدەبێتەھۆی توانەوەی سەھۆڵی ناوچەجەمسەرییەکان ژمارەیەک لەوڵاتان دەخاتەژێر ئاوەوە بەتایبەت لە (ئاسیاو ئەفریقا).
ھەرێمی کورد ستانیش بەشێکەلەوڵاتانی خۆرھەڵاتی ناوەڕست سەروەت وسامانێکی زۆری ئاوی باشی ھەیە وەدەوڵەمەنترین ناوچەیە لەعێراقدا لەڕوی سامانی ئاوی یەوە . وەسەرچاوەی ئاولەھەرێمی کوردوستان دا پێکھاتووە لە (باران وبەفرو ئاوی سەرزەوی وژێرزەوی ) بەپێی چەندسەرچاوەیەک داھاتی ساڵانەی ئاوی ھەرێمی کوردوستان خۆی لە (٤٥ ــ٤٧) ملیارمەتر سێجا دەدات , کەئەمەش بەڕاستی سامانێکی زۆرگەورەیە پێویستە سودی لێوەربگرین لەبەرئەوە ھەرتاکێکی ھەرێمی کوردستان بڕی بەرکەوتەی ئاوی لەھەر تاکێکی وڵاتانی وەک ئێران وسوریا ئیسڕائیل و ئوردن و تەنانەت میسریش زیاترە . بەڵام بەداخەوەتاکو ئێستاش وەک و پێویست سودی لێ وەرنەگیراوە .
ئاوئێستالەجیھاندا بەزێڕی سپی ناودەبرێت وەلەھەندێک وڵاتدا وەکو چەکێک بۆھەڕشەکردن بەکاردەھێنرێت بۆنموونە تورکیاو پرۆژەی گاپ تورکیا دەڵێت وەک چۆن خوا نەوتی بەعرەبداوە ئەوھا ئاوی بەئێمەش داوە .
شوێنی جوگرافی ھەرێمی کوردستان:-
ھەرێمی کوردستانی عراق دەکەوێتەباشوری خۆرئاوای ئاسیا و باکوری وڵاتی عراق لە نێوان ھێڵی پانی ( ٣٤-٣٧) وە ھێڵی درێژی (٤١-٤٦) وە ھاوسێیە لەگەڵ وڵاتانی (سوریا لە ڕۆژئاوا ,تورکیا لە باکور ,ئیران لە ڕۆژھەڵات), کوردستانی عراق دەکەوێتە ((MENA Region واتە ھەرێمی خۆرھەڵاتی ناوەڕاست و باکوری ئەفەریقیا کە(١٤)ملیون کم چوارگۆشە, ژمارەی دانیشتوان(٣٥٨) ملیون کەسە,وە لە (٢٥) وڵات پێکھاتووە , ڕووبەری ھەرێمی کوردستانی عراق (١٥,٦٩) ملیون کم چوارگۆشە ,وە ژمارەی دانیشتوان(٤.٥) ملیون کەسە.
ئاووھەوای ھەرێمی کوردستان :
ھەرێمی کوردستان لە ڕووی ئاووھەواوە دابەش دەبێت بۆ دوو ھەرێمی ئاووھەوای جیاواز لە یەکتر, یەکەمیان ھەرێمی ئاووھەوای (دەریای ناوەڕاست )ە کە بەشەکانی باکوور و باکووری خۆرھەڵاتی ھەرێمی کوردستان دەگرێتەوە و بارانەکەی لە نێوان (٦٠٠-١٣٠٠) ملم دایە , و چیا سەخت و سادەکان دەگرێتەوە , کە دەوڵەمەندترین بەشەکانی ھەرێمە لە ڕووی دابارینەوە چونکە بۆ ماوەیەک بەفریش لە سەر لوتکەکانی دەمێنێتەوە , کە لە وەرزی بەھار و ھاویندا دەتوێتەوە و دەبنە سەرچاوەی گرنگ بۆ ئاوی ژێر زەوی و ڕووبار و بەنداوەکانی کوردستان وەک دەربەندیخان و دووکان .
ھەرێمی دووەمیش زۆربەی بەشەکانی تری ھەرێمی کوردستان دەگرێتەوە و بە ھەرێمی ( ئاووھەوای نیمچە وشک) ناسراوە و بارانی لە نێوان (٢٠٠-٥٠٠) ملم دایە , و بە دەگمەن بەفری لێدەبارێت , ئەم ناوچەیە دەکەوێتە بەشی باشوور و باشووری خۆرئاوای ھەرێمی دەریای ناوەڕاستەوە و ناسراوە بەکەم بارانی و ڕووبەڕووی وشکەساڵی دەبێتەوە .
گرنگترین فاکتەرەکانی جیاوازی ئاووھەوا لە ھەرێمی کوردستاندا , ئەم فاکتەرانە دەگرێتەوە :
1. پێگەی گەردوونی .
2. بەرز و نزمی .
3. پێگەی جوگرافی بە گوێرەی وشکانی و ئاو .
ئەم فاکتەرانەش , کار لە جیاوازی بڕی باران و پلەی گەرمی دەکەن لە نێوان وەرزەکانی ساڵدا , و ھەروەھا لە سەر بڕی ئاوی باران وژێر زەوی .
گۆڕانی ئاووھەوا کوردستان : بەھۆی ئەو گۆڕانکاریانەی کە لە کەش و ھەوای ناوچەکەداڕووی داوە بە ھۆی زۆربوونی ژمارەی دانیشتوان وە زیادبوونی چالاکی ئادەمیزاد کە ئەش بۆتە زۆربوونی گازەگەرم کەرەکان لە چینی ھەوادا ئەمەش وای کردووە کە پلەی گەرما زیاد بکات وە ڕەنگدانوەی ھەبێت لەسەر ڕێژەی دابارینەکان .ئەگەر سەیری دابارینی ساڵانە بکەین بۆ شاری سلێمانی لەساڵەکانی (١٩٨٠-١٩٩٩) تێکڕای دابارین (٧٦٤ ملم) بووە بەڵام لە ساڵەکانی (٢٠٠٠-٢٠١٠) تێکڕای دابارین (٦١٤ ملم) بووە کە ئەمەش زەنگێکی ترسناکە وە دەبێت بە ووردی چاودێری بکرێت.
دەرامەتەکانی ( ئاو ) لە ھەرێمی کوردستان و عێراق:- دەرامەتەکانی ( سامانی ) ئاو بە یەکێک لە گرنگترین ڕەگەزە سروشتییەکان دەژمێردرێت , بۆ جێبەجێکردنی چالاکییە ئابوورییە جۆراوجۆرەکان , ئایا کشتوکاڵی بێت یان پیشەسازی , و ھەروەھا بۆ بەکارھێنانی ڕۆژانەی دانیشتوان , یان بۆ بەدەستھێنانی ووزەی کارەبا و گەشتوگوزار لە ھەرێمی کوردستان , بەڵام یەکێک لەو گیروگرفتانە دێنە پێش دیاریکردنی بڕی داھاتی ئاو لە ھەرێمی کوردستاندا , ئەوەیە کە ئەو بڕە ئاوە سەقامگیر نییە و لە ساڵێکەوە بۆ ساڵێکی تر دەگۆڕێت و لە ڕووی پێگەی جوگرافیشەوە بڕی ئاوی ھەر ناوچەیەکی ھەرێم بە پێی زۆر و کەمی ئاوی باران دەگۆڕێت .
ئەگەر بەراوردێک بکەین لە نێوان ووڵاتی عێراق و ووڵاتانی دەوروبەر دەبینین ھر تاکێکی عێراقی بڕێکی باش ئاوی بەردەکەوێت بەڵام بەڕێوەبردنی خراپ وای کردووە کە کێشەی کەم ئاوی ھەبێت.
خشتەی (١) گۆڕانی بڕی ئاوی ساڵانە بۆ ھەر تاکێکی عێراقی بە پێی ساڵ و ژمارەی دانیشتوان
ساڵ ژمارەی دانیشتوان داھات (ملیار م٣/ساڵ) داھاتی تاک (م٣/ساڵ)
٢٠١٠ ٢٨ ٥٧ ٢٠٣٥
٢٠٢٠ ٣٤ ٥٠ ١٤٧٠
٢٠٣٠ ٤٢ ٤٣ ١٠٢٣
دەرامەتى ئاو وگەشەپێدانى لە هەرێمى کوردستان
هةريَمى كوردستان كةوتؤتة بةشى باكورو باكورى خؤرهةلآتى عيَراق, لةنيَوان بازنةكانى ثانى (33.07_37.22)باكورو هيَلَةكانى دريَذى(41.08_46.18)رِؤذهةلات, كة دراوسىَ ية لةطةلَ هةريةك لة وولآتى ئيَران لة خؤرهةلآت و وولآتى توركيا لة باكورو سنورى باشورى لةطةلَ عيَراق و بةهةمان شيَوة لة خؤرئاواوة هاوسنورة لةطةلَ عيَراق و سوريا . رِووبةرى هةريَمى كوردستان نزيكةى(82737كم2)دةبيَت, كةرِيَذةى (%18.88) رِووبةرى عيَراق ثيَك دةهيَنيَت وة دانيشتوانةكةى نزيكةى (6) مليؤن كةس دةبيَت كة لة ثاريَزطاكانى (دهؤك و هةوليَر و سليَمانى و كةركوك و هةلَةبجة وضةند قةزايةكى سةر بة ثاريَزطاى ديالة و موصل) نيشتةجيَن .
دةرامتى ئاو لة جيهاندا: سةرةرِاى بوونى ئاو بةرِيَذةيةكى زؤر لةسةر زةوى وة طرنطيةكةى لة ذيانى مرؤظ و ئاذةلآن و ثيَكهاتةى بةرهةمة كشتوكاليةكان بةلآم رِيَذةى ئاوى شيرين لةسةر زةوى كةمة و تةنها لة (%3) ى ئاوى سةر زةوى ثيَكدةهيَنيَت و لة (%97) ى ئاوى سةر زةوى ئاوى سويَرى دةرياو زةرياكانة و بة كةلَكى مرؤظ و بةكارهيَنانى ضالاكية ئابووريةكانى مرؤظ نايةت, لةو رِيَذة كةمةى ئاوى شيرين كة لة (%3)ى ئاوى سةر زةوى ية, لة (%2) ى ئاوى ناوضة بةستووةكانى باكورو باشورى زةويية, تةنها لة (%1) ى ئاوى رِووبارة و دةرياضة شيرينةكانة و مرؤظ دةتوانىَ بة ئاسانى و بةشيَوةيةكى رِاستةوخؤ سوودى ليَوةربطريَت, بةلَام ئةم رِيَذةية لة ئاوى شيرين بةيةكسانى بةسةر زةوى دا دابةش نةبووة و رِيَذةكةى لة ناوضةيةكةوة بؤ ناوضةيةكى تر جياوازة
بةهؤى جياوازى شويَنى دابةشبوونى دةرامةتى ئاوى شيرين لة جيهان بةركةوتةى تاك (مرؤظ) لة ئاوى شيرين جياوازة لة ناوضةيةكةوة بؤ ناوضةيةكى تر, بة ثيَى ئامارى نةتةوة يةكطرتووةكان بةركةوتةى تاكةكةس لة ئاوى شيرين لةسةر زةوى (12000م3) لة سالَيَكدا, ئةو وولآتانةى بةركةوتةى تاكة كةس تيايدا لة (2000م3)لة سالَيَكدا زياترة بة وولَاتى دةولَةمةند لة دةرامةتى ئاو هةذمار دةكريَن, بةلَام بة ثيَوةرى نةتةوة يةكطرتووةكان ئةو وولَاتانةى كة بةركةوتةى تاكةكةسى لة سالَيَك لة دةرامةتى ئاو لة نيَوان (2000_1000م3)كيَشةى كةمى دةرامةتى ئاوييان هةية, وة ئةو ناوضانةى كة بةركةوتةى تاكة كةس لة(1000م3) لة سالَيَكدا كةمترة ئةوا طرفتى قورسى كةمى دةرامةتى ئاوييان هةيةو هةذارن لة دةرامةتى ئاو, واتة هيَلَى (1000م3) لة سالَيَكدا هيَلَكى جياكةرةوةية لةنيَوان كيَشةى كةم ئاوى و بوونى ئاوى ثيَويست بؤ تاكة كةس لة هةر ناوضةيةكدا بيَت .

ناوةندى بةكارهيَنانى ئاو لة لايةن دانيشتوانةوة لة ئاستى جيهاندا لة نيَوان (500_200م3)لتر/رِؤذ, بةلآم كةمن ئةوانةى رِؤذانة(300_400)لتر/رِؤذ,بةكاردةهيَنن رِيَذةيان لة(%4)جيهان تيَثةرِناكات, نزيكةى لة(%65) دانيشتوانى جيهان رِؤذانة كةمتر لة(50)لتر/رِؤذ بةكاردةهيَنن, هؤكارى ئةمةش خراثى كارطيَرِى و وةبةرهيَنان و دابةشكردنى دةرامةتى ئاوة يان هةر كةمى ئةم دةرامةتةية لةو ناوضانةدا .
وةبةرهيَنان و بةركةوتةى تاكة كةس لة دةرامةتى ئاو لة هةريَمى كوردستان
لة جيهاندا (214) رِووبار هةية لةم ذمارة (150) رِووباريان هاوبةشن لة نيَوان دوو وولآتدا, وة (12) رِووباريان بة ثيَنج وولآت تيَ دةثةرِن, لة هةريَمى كوردستان هيض رِووباريَك بوونى نى ية, بةلآم هةريَمى كوردستان دةولَةمةندة بةدةرامةتى ئاوى شيرين, ضونكة لة هةريَمى كوردستان ثيَنج لقى سةرةكى و ثيَكهيَنةري ئاوى رِووباريَكى سةرةكى لةو (214) رِووبارةى جيهان كة ثيَنج لقةكةى رِووبارى ديجلةية (زيَى طةورة, زيَى بضووك, خاثوور, سيروان, عوزيَم) بوونى هةية, ئةمة جطة لة بوونى دةرامةتيَكى زؤرى ئاوى ذيَر زةوى كة بة ثيَى ئامارةكان كة بة ضةندةها مليار مةتر سآجا خةملَيَنراوة, لةطةلأ رِيَذةيةكى زؤرى دابارين كة دادةباريَت لةسةر خاكى هةريَم رِيَذةكةى لةنيَوان(300_1000ملم) لة سالَيَكدا .
رِيَطاكانى طةشةثيَدان و ثاراستنى دةرامةتى ئاو لة هةريَمى كوردستان
• دروست كردنى بةنداوى ستراتيذى
• كؤكردنةوةى ئاوى باران
• ثاك كردنةوةى ئاوى بةكارهاتووى مالَان و ناوضة ثيشةسازييةكان(ضارةسةركرنى ئاوى بةكارهاتوو)
• دؤزينةوةى رِيَطةضارة بؤ كةم كردنةوةى بةفيرِؤضوونى ئاو بةهؤى بوون بةهةلَمةوة
• دانانى ياسا بؤ رِيَكخستنى بةكارهيَنانى ئاو
• بلآوكردنةوةى هؤشيارى و ثيَدانى رِيَنماى بؤ بةكارهيَنةرانى ئاو
• دروست كردنى داتا و زانيارى دروست بؤ دةرامةتى ئاوى هةريَم
• دروستكردنى دةستةيةكى تايبةت بة ثاراستنى ئاو و طةشةثيَدانى
• رِاهيَنان و ثيَطةياندنى كادرى بةتوانا لة بوارة جياوازةكانى ثةروةردةو رِاطةياندن بةمةبةستى دروست كردنى نةوةيةكى نوىَ كة دةولَةمةندبىَ بة رِؤشنبيرى و هؤشيارى دةربارةى دةرامةتى ئاو
• ثاراستنى ئاو لة ثيس بوون و ديارى كردنى سةرضاوةكانى ثيس بوونى ئاوى سةر زةوى ذيَر زةوى
• ئاراستةكردنى بةرنامة وتويَذينةوةزانستيةكان دةربارةى ديارى كردنى ثيَداويستى ئاو لة داهاتوودا
• بةكارهيَنانى ئاوى ذيَر زةوى كةم بكريَتةوة
• دانوستان لةطةلَ وولآتانى دراوسىَ (ئيَران –توركيا)
ثوختة:.
هةريَمى كوردستان يةكيَكة لة هةريَمة دةولَةمةندةكانى ناوضةكة بة دةرامةتى ئاوى سةر زةوى و ذيَر زةوى, لة هةريَمى كوردستان بارودؤخى سروشتى و مرؤيى لةبارة بؤ ئةنجامدانى ثرؤذةى نيشتمانى لة بوارى وةبةرهيَنانى ئاو, بةلآم بةهؤى بىَ ثلانى لةم بوارة و كةم تةرخةمى حكومةت و بةهةند وةرنةطرتنى ئةم دةرامةتة, هاولاتيان نةيانتوانيوة سوود لةم سامانة وةربطرن و بيكةن بة هؤكاريَك بؤ بةرزكردنةوةى بارودؤخى ئابوورى و كؤمةلآيةتيان, لة ئيَستادا بةركةوتةى تاكة كةس لة دةرامةتى ئاو لة هةريَم نزيكةى(2000م3/سالَ)، كةدةكرا ئةم بةركةوتةية بؤ (4000م3/سالَ) زيادبكريَت, واتة دووهيَندةى ئةوةى لة ئيَستادا هةية زيادبكريَت, كيَشةى سةرةكى دةرامةتى ئاو لة هةريَمى كوردستان پةيوةستة بة نةبوونى پلان و دابةشبوونى شويَنى سةرچاوةكانى ئاوةوة نةوةكو كةمى قةبارة و چؤنيَتى ئاو , يةكيَكتر لة كيَشةكانى دةرامةتى ئاو لة هةريَم بوونى سةرچاوةكانى ئاوة لة دةرةوةى سنورى هةريَم كة ئةمةش مةترسى بؤ دةرامةتى ئاو لةداهاتوودا دروست دةكات ئةگةر بيَت و دانوستان لةگةلَ وولَاتانى دراوسيَدا نةكريَت .
ئةوةى پيَويستة بووترىَ ئيَستا كاتيَكى درةنگ نية بؤ دانانى پلان و وةبةرهيَنانى ئاو و دروست كردنى پرؤژةى ستراتيژى لة بوارى ئاودا, بؤية لةسةر حكومةت پيَويستة سةرجةم رِيَگةو شيَوازةكانى ثاراستنى ئاو و هؤكارةكانى گةشةپيَدانى پةيرِةو بكات پيَش ئةوةى ئةم سامانة سروشتية بكةويَتة مةترسيةوة, چونكة لة باريَكى ئاوادا ئةركةكة لةسةر شانى حكومةت قورس دةبيَت و بارى ئابوورى و كؤمةلآيةتى هاوولَاتيان تيَكدةچيَت و ئاسايشى ئاو و خؤراكى هةريَم رِووبةرِووى هةرِةشةى گةورة دةبيَتةوة, لةكاتيَكدا بةپةيرِةو كردنى رِيَگاكانى پاراستن و گةشة پيَدانى ئاو حكومةتى هةريَم دةتوانىَ بيَمنةتى خؤى لة سياسةتى ئاوى وولآتانى دراوسيَ رِابگةيةنيَت و خؤى لة مةترسى و هةرِةشةكانيان دةربارةى سياسةتى ئاو رِزگار بكات .

uhd.edu.iq : University of Human Development

uhd.edu.iq : University of Human Development

uhd.edu.iq : University of Human Development

uhd.edu.iq : University of Human Development

uhd.edu.iq : University of Human Development

uhd.edu.iq : University of Human Development

uhd.edu.iq : University of Human Development

uhd.edu.iq : University of Human Development

uhd.edu.iq : University of Human Development